Food Science made easy Food Safety & Quality Παράγοντες που επηρεάζουν την μικροβιακή αύξηση στα τρόφιμα

Παράγοντες που επηρεάζουν την μικροβιακή αύξηση στα τρόφιμα
PDFPrintE-mail

Attention: open in a new window. PDFPrintE-mail

Παράγοντες που επηρεάζουν την μικροβιακή αύξηση στα τρόφιμα

 

Από τον Δρ. Φρ. Γαΐτη* για το foodbites.eu

Η μικροβιακή αύξηση μπορεί να επηρεάζεται από διάφορους ενδογενείς (εσωτερικούς) και εξωγενείς (εξωτερικούς) παράγοντες. Η αξιολόγηση αυτών των παραγόντων είναι απαραίτητη ώστε να εκτιμηθούν οι παράγοντες εκείνοι που πρέπει να ληφθούν υπ' οψιν για τη συντήρηση ενός τροφίμου και  εν γένει της  διασφάλισης της παραγωγής ασφαλών τροφίμων.

Οι ενδογενείς παράγοντες, περιλαμβάνουν κάποια φυσικά χαρακτηριστικά του τροφίμου, ενώ οι εξωγενείς αναφέρονται στο περιβάλλον του τροφίμου. Η ανάγκη για έλεγχο των παραμέτρων θερμοκρασίας και χρόνου καθορίζονται από:
α.     την πιθανότητα επιμόλυνσης του τροφίμου με παθογόνους μικροοργανισμούς (συμπεριλαμβανομένου του σταδίου της επεξεργασίας)
β. την πιθανότητα ανάπτυξης μικροοργανισμών και επακόλουθη παραγωγή τοξίνης

Α. Ενδογενείς παράγοντες
Α.1 Υγρασία
Οι μικροοργανισμοί απαιτούν για την αύξησή τους νερό σε διαθέσιμη μορφή (αδέσμευτο), το οποίο περιγράφεται από τον όρο ενεργότητα νερού (aw). Η ενεργότητα του νερού αναφέρεται στον βαθμό τον οποίο το νερό είναι δεσμευμένο στα μόρια των τροφίμων, στην ικανότητα του να συμμετέχει σε χημικές και βιοχημικές αντιδράσεις, και στη διαθεσιμότητα του για την ανάπτυξη μικροοργανισμών. Τιμές ενεργότητας νερού μεταξύ 0,97- 0,99 οι οποίες θεωρούνται ιδανικές για την ανάπτυξη των περισσοτέρων μικροοργανισμών. Ο προσδιορισμός των ορίων των τιμών της ενεργότητας νερού που ευνοούν την ανάπτυξη των μικροοργανισμών, εξαρτάται από το είδος τους.

Η χαμηλότερη τιμή ενεργότητας νερού που έχει παρατηρηθεί στα βακτήρια είναι 0,75 και αναφέρεται σε «αλόφιλα» βακτήρια (halophilic bacteria), τα οποία έχουν την ικανότητα να αναπτύσσονται σε υψηλές συγκεντρώσεις άλατος, ενώ οι «ξηρόφιλοι μύκητες» (xerophilic moulds), που έχουν την ικανότητα ν’ αναπτύσσονται σε συνθήκες ξηρότητας και οι οσμόφιλες ζύμες (osmophilic yeasts), αναπτύσσονται σε τιμές ενεργότητας νερού 0,65 και 0,61 αντίστοιχα.

Α.2 Ενεργός οξύτητα (pH)
Το pH ορίζεται ως η ενεργότητα της συγκέντρωσης των ιόντων υδρογόνου σε ένα διάλυμα (pH: power of hydrogen, δηλαδή η δύναμη του υδρογόνου). Η μέτρηση του pH γίνεται σε κλίμακα από 0 (όξινο) έως 14 (αλκαλικό), και 7 (ουδέτερο). Τα τρόφιμα κατηγοριοποιούνται ανάλογα με την τιμή του pH που διαθέτουν σε:

  • Όξινα τρόφιμα με τιμή pH της τάξεως του 4,6 ή χαμηλότερο
  • Χαμηλής οξύτητας τρόφιμα με pH μεγαλύτερο του 4,6 και ενεργότητα νερού μεγαλύτερη του 0,85
  • Οξινισμένα τρόφιμα με ενεργότητα νερού μεγαλύτερη του 0,85 στα οποία προστίθενται οξέα για να ρίξουν την τιμή του pH στην τιμή 4,6 ή και χαμηλότερα.

Η ανάπτυξη των περισσοτέρων μικροοργανισμών στα τρόφιμα, ευνοείται όταν οι τιμές pH των τροφίμων κυμαίνονται στην τιμή 7,0 (6,6-7,5) ενώ υπάρχουν και εξαιρέσεις μικροοργανισμών που αναπτύσσονται σε τιμές pH χαμηλότερες του 4,0. Τα βακτήρια, ιδιαίτερα τα παθογόνα, είναι πιο απαιτητικά, όσον αφορά στις τιμές pH για την ανάπτυξή τους, σε σχέση με τις ζύμες και τους μύκητες.

Α.3 Θρεπτικά συστατικά
Οι μικροοργανισμοί απαιτούν βασικά θρεπτικά συστατικά για την ανάπτυξη τους και την συντήρηση των μεταβολικών τους λειτουργιών, όπως νερό, άζωτο, βιταμίνες και ιχνοστοιχεία, η ποσότητα και το είδος των οποίων διαφέρει ανάλογα με το είδος του μικροοργανισμού. Τα κρέατα διαθέτουν άφθονες πρωτεΐνες, λιπίδια, ιχνοστοιχεία και βιταμίνες στη σύστασή τους. Τα τρόφιμα φυτικής προέλευσης περιέχουν υψηλές συγκεντρώσεις διαφορετικών ειδών υδατανθράκων, ποικίλα επίπεδα πρωτεϊνών, ανόργανων στοιχείων και βιταμινών. Το γάλα, τα γαλακτοκομικά προϊόντα και τα αυγά αποτελούν πλούσιες πηγές θρεπτικών συστατικών.

Β. Εξωγενείς παράγοντες
Β.1 Θερμοκρασία
Οι μικροοργανισμοί αναπτύσσονται σε συγκεκριμένο φάσμα θερμοκρασιών. Η συσχέτιση μεταξύ χρόνου, θερμοκρασίας και άλλων ενδογενών κι εξωγενών παραγόντων, είναι σημαντική όσον αφορά στην επιλογή των κατάλληλων συνθηκών αποθήκευσης των τροφίμων. Η κατηγοριοποίηση των μικροοργανισμών σε θερμόφιλους, μεσόφιλους, ψυχρόφιλους και ψυχροτρόφους, γίνεται με βάση το φάσμα θερμοκρασιών στο οποίο αναπτύσσονται. Το ιδανικό φάσμα θερμοκρασιών για την ανάπτυξη των θερμόφιλων μικροοργανισμών είναι μεταξύ 55-75οC, με μέγιστη θερμοκρασία ανάπτυξης στους 90οC και ελάχιστη στους 40οC. Τα περισσότερα θερμόφιλα βακτήρια που έχουν σημασία για τα τρόφιμα, ανήκουν στα γένη Bacillus και Clostridium.

Για τους μεσόφιλους μικροοργανισμούς, στους οποίους ανήκουν και τα περισσότερα παθογόνα  βακτήρια, το ιδανικό φάσμα θερμοκρασιών ανάπτυξης κυμαίνεται μεταξύ 30-45οC, ενώ η ελάχιστη τιμή ανάπτυξης κυμαίνεται μεταξύ 5-10οC.

Οι ψυχρόφιλοι μικροοργανισμοί έχουν ιδανικό φάσμα θερμοκρασιών ανάπτυξης μεταξύ 12-15οC με το μέγιστο φάσμα να κυμαίνεται μεταξύ 15-20οC. Το πλήθος των ψυχρόφιλων μικροοργανισμών που αναπτύσσεται στα τρόφιμα, είναι μικρό.

Οι ψυχρότροφοι μικροοργανισμοί που συναντώνται συχνότερα στα τρόφιμα ανήκουν στα γένη Peudomonas και Enterococcus. Αυτοί οι μικροοργανισμοί αναπτύσσονται σε θερμοκρασίες ψύξης και προκαλούν αλλοιώσεις στα κρέατα, τα θαλασσινά, τα πουλερικά, τα αυγά και άλλα τρόφιμα που διατηρούνται σε αυτές τις θερμοκρασίες. Ψυχρότροφοι μικροοργανισμοί όπως η Listeria monocytogenes και το Clostridium botulinum (τύπος Ε), είναι ικανοί ν’ αναπτύσσονται στο φάσμα  θερμοκρασιών της τάξεως του -0,4οC και 3,3-5,0οC αντίστοιχα.

Β.2 Είδη συσκευασίας και τροποποιημένες ατμόσφαιρες
Η χρήση αερίων στις συσκευασίες τροφίμων αναστέλλει την ανάπτυξη των μικροοργανισμών με δύο μηχανισμούς δράσης:

  • Τα αέρια μπορεί να αποβούν τοξικά, με αποτέλεσμα να παρεμποδίζεται η ανάπτυξη και ο πολλαπλασιασμός των μικροοργανισμών.  Το διοξείδιο του άνθρακα (CO2), το όζον (O3), και το οξυγόνο (O2) αποτελούν τοξικά αέρια για κάποιους  μικροοργανισμούς. Η δράση του συγκεκριμένου μηχανισμού στην παρεμπόδιση ανάπτυξης μικροοργανισμών, εξαρτάται απ’ τις φυσικοχημικές ιδιότητες του αερίου καθώς και την αλληλεπίδραση του με την υδάτινη και «λιπαρή» φάση του τροφίμου.
  • Η τροποποίηση της σύνθεσης των αερίων έχει ως επακόλουθο την τροποποίηση της μικροβιολογίας του τροφίμου, αναστέλλοντας την ανάπτυξη συγκεκριμένων μικροοργανισμών και ευνοώντας ίσως την ανάπτυξη κάποιων άλλων.

Η αποτελεσματικότητα των διαφόρων μεθόδων και τεχνολογιών που χρησιμοποιούνται για τον έλεγχο της ανάπτυξης μικροοργανισμών στα τρόφιμα, εξαρτάται από την παράμετρο της θερμοκρασίας.

Οι συσκευασίες ελεγχόμενης και τροποποιημένης ατμόσφαιρας, μπορούν να παρατείνουν κατά πολύ την διατηρησιμότητα συγκεκριμένων τροφίμων. Η χρήση διοξειδίου του άνθρακα (CO2) και αζώτου (N2), αποτελούν παραδείγματα εφαρμογής τροποποιημένης ατμόσφαιρας (Modified Atmosphere Packaging- MAP). Το ανασταλτικό αποτέλεσμα που επιφέρει η χρήση διοξειδίου του άνθρακα ενισχύεται με την μείωση της θερμοκρασίας, λόγω αυξημένης διαλυτότητας του διοξειδίου του άνθρακα σε χαμηλές θερμοκρασίες. Το άζωτο δεν διαθέτει άμεσες αντι-μικροβιακές ιδιότητες γιατί ανήκει στα αδρανή αέρια, και χρησιμοποιείται ως υποκαταστάτης του οξυγόνου στις συσκευασίες τροποποιημένης ατμόσφαιρας, είτε μόνο του είτε σε συνδυασμό με το διοξείδιο του άνθρακα, προκαλώντας έμμεσα ανασταλτικό αποτέλεσμα στην ανάπτυξη αερόβιων μικροοργανισμών.

*Δρ. Φραγκίσκος Γαΐτης - Βιολόγος-Μικροβιολόγος τροφίμων

Share

Follow us  facebook1 twitter1 rss1

 

 

 

 

 open graph 250

 
foodwaste



trofos5 

 
 
oinografies new
Banner



 
hotbites
monography
afieroma
 
exploresite
bletsas

newsletter
faq
answers

Banner

Εγγραφή στα Newsletters του Foodbites

Εγγραφτείτε στα newsletters του Foodbites και λάβετε όλες τις εξελίξεις στο χώρο της διατροφής εύκολα και γρήγορα, στο inbox σας!

Επιλέξτε το Newsletter που σας ενδιαφέρει
Foodbites Magazine
Νέα της αγοράς των τροφίμων και διατροφικές τάσεις . Εξελίξεις, νέα προϊόντα και ιστορίες τροφίμων
Foodbites Science Briefs
Εξελίξεις και καινοτομία στο χώρο της επιστήμης & τεχνολογίας τροφίμων και διατροφής. Ασφάλεια & ποιότητα τροφίμων. Νομοθεσία τροφίμων.